Artykuł ten jest początkiem nowego cyklu "Świat w latach dwudziestych", który najprawdopodobniej będzie pojawiał się stosunkowo regularnie na łamach działu Zew Cthulhu. Każdy MG prędzej czy później wysyła swoich Graczy w mroczne rejony wszelkich zakątków świata, dlatego też postanowiliśmy przybliżyć sylwetki innych krajów. Cykl ten podzielony został na dwa osobne działy: jeden będzie przedstawiał ogólny zarys historyczny danego kraju, drugi natomiast przedstawi kilka pomysłów na przygody. Rozpoczynamy więc od Kraju Kwitnącej Wiśni - kraju, gdzie wszystko jest możliwe, a Cthulhu śpi tuż zza następnym rogiem.
Ogólna charakterystyka
Nihon, Nippon, państwo wyspiarskie we wschodniej części kontynentu azjatyckiego, obejmujące grupę Wysp Japońskich (Honsiu, Hokkaido, Kiusiu, Sikoku) oraz ok. 3 tys. mniejszych wysp w północno-zachodniej części Oceanu Spokojnego. Obszar 377 750 km2. W ukształtowaniu krajobrazu Japonii dominującą rolę odgrywają obszary górskie, zajmujące niemal 2/3 powierzchni kraju. Góry w Japonii osiągają znaczne wysokości, charakteryzują się urozmaiconą rzeźbą typu alpejskiego. Najwyższym szczytem jest, położony w środkowej części wyspy Honsiu, wulkan Fudżi. Ogółem na wyspach japońskich znajduje się 196 wulkanów, z których 30 jest aktywnych. Japonia znajduje się także w strefie aktywnej sejsmicznie, rocznie notuje się tutaj ok. 7500 wstrząsów. Silne trzęsienia ziemi występują raz na kilka lat.
Większa część obszaru Japonii pozostaje pod wpływem klimatu podzwrotnikowego. Kraj znajduje się w strefie oddziaływania monsunowej cyrkulacji powietrza. Pomiędzy sierpniem a wrześniem często występują tajfuny, którym towarzyszą obfite ulewy. Średnia temperatura stycznia notowana w stolicy kraju (Tokio) wynosi 4C, lipca zaś 25 C. Roczna suma opadów 1565 mm.
Japończycy stanowią 99% społeczeństwa, natomiast 1% to niewielkie grupy Koreańczyków, Chińczyków, Amerykanów, Filipińczyków.
Jednostką monetarną jest jen.
Historia
Na początku naszej ery Japonię zamieszkiwało szereg odrębnych plemion, które przybyły z różnych części Azji. Pierwszą udokumentowaną datą w historii Japonii jest rok 57 n.e., kiedy to cesarz chiński uznaje aktualnego władcę za króla. Właśnie wtedy rozpoczął się długi proces zjednoczenia, trwający kilka wieków. Powstało wtedy pierwsze państwo japońskie zwane Yamato, które było pod silnym wpływem kultury chińskiej - to właśnie wtedy przejęte buddyzm, który stał się druga narodowa religią.
Kolejne okresy historyczne (od VIII do XIII wieku) to przede wszystkim liczne reformy i zmiany mające na celu przejęcie władzy przez szogunów, pomimo istniejącej funkcji cesarza. Podczas ataków mongolskich (1274, 1281) narodziła się legenda kamikaze - boskiego wiatru, który pomógł odeprzeć wojska. W XVI w. następuje silny kryzys polityczny i gospodarczy kraju, wynikający przede wszystkim z wielu wojen domowych. W 1549 roku następuje pierwszy kontakt z Europejczykami (poprzez misjonarzy chrześcijańskich), co spowodowało nawiązanie rozległych kontaktów handlowych. Jednak już w następnym stuleciu następuje zmiana polityki zagranicznej - wtedy to można mówić o początkach izolacji, która przyczyniła się do upadku handlu i zahamowania rozwoju gospodarczego. Dopiero w XIX wieku poprzez wpływy modernistów i napór zachodnich mocarstw nastąpiło podpisanie (w 1854 r.) układu ze Stanami Zjednoczonymi, a następnie z innymi krajami. W okresie Meiji (1868-1912) nastąpiło rozległe zmiany administracyjne i polityczne, opierające się o reformy Zachodu (Cesarz korzystał z doradców europejskich). W 1898 roku wydano konstytucję, która umocniła władzę Cesarza i tym samym władzę wojska. Kręgi militarystyczne doprowadziło do wojny z Chinami (o Koreę), potem wojnę z Rosją, która długo po swojej klęsce nie mogła wyjść z kryzysu. Warto zauważyć, że ta niewielka wyspa jaką jest Japonia zdołała skutecznie przeciwstawić się takiemu mocarstwu jakim była Rosja.
W I wojnie światowej Japonia opowiedziała się po stronie Ententy. Pomimo klęski tego sojuszu Japonia uzyskała silną pozycję w Chinach oraz po raz kolejny stoczyła wojnę z Rosją. Zaraz po wojnie państwa Zachodu bezskutecznie próbowały zahamować wzrost wpływów Japonii na Dalekim Wschodzie.
Japonia w latach dwudziestych
Japonię w latach dwudziestych charakteryzują głębokie przemiany, zarówno polityczno, ekonomiczne jak i społeczne. Tragedia I wojny światowej odcisnęła piętno na krajach Europy, zachęcając do utrzymania pokoju pod każdym względem. Japonia, pomimo uczestnictwa, nie ucierpiała od wojny, wręcz przeciwnie. Kosztem innym krajów bardzo szybko rozwinęła się: wzrosła polityczno-ekonomiczna jej pozycja, uzyskała także nowe strategiczne obszary na Pacyfiku i w Chinach. Po I wojnie światowej w kraju dochodzi do utworzenia licznych partii politycznych, związków i stowarzyszeń. Cała działalności polityczna jest prowadzona na poziomie dwóch płaszczyzn: pierwszej - walka o równowagę sił w obrębie grup elitarnych (grup rządzących); druga - walka pomiędzy elitą a reprezentantami różnych grup społecznych. Dochodzi również do wielu aktów terrorystycznych, skierowanych przeciwko politykom. Wzrost świadomości społeczeństwa prowadzi do wielu strajków, zwłaszcza wśród klasy robotniczej, domagającej się przede wszystkim skrócenia czasu pracy, zakazu pracy dla nieletnich, podwyższenia płac i poprawy warunków pracy. W tychże latach następuje rozpowszechnienie oświaty, powstają nowe kierunki na uniwersytetach. Wprowadzony zostaje także powszechny obowiązek służby wojskowej. Po wprowadzeniu w ustawy: "prawo o zachowaniu bezpieczeństwa" ograniczona zostaje swoboda organizowania zgromadzeń, wszelka działalność mogła zostać oskarżona o działanie przeciwko rządowi i tym samym groziło do 10 lat więzienia. Oprócz tego zaczęła działać cenzura, która tępiła "niebezpieczne myśli".
Pod koniec lat 20. dochodzi do poważnego kryzysu ekonomicznego, który przyczynia się zarówno do ożywienia działalności politycznej społeczeństwa, jak i wzrostu nastrojów pesymistycznych i dekadenckich. W tej trudnej sytuacji władzę powoli przejmują kręgi militarystyczne, wykorzystując niezadowolenie społeczeństwa, konflikty klasowe, antagonizmy pomiędzy biedną wsią a bogatym miastem. Nastroje militarystyczne sprzyjają akceptacji planu ekspansji terytorialnej, wysuwanego przez wojsko, powołującego się na odwieczne prawo:
"Bogowie roztaczają nad Nipponem szczególną opiekę. Dlatego naród japoński jest doskonalszy niż wszystkie inne narody. (...) Japonię obroni zawsze kamikaze, ten boski wiatr, czyniący ziemię Nipponu świętą i nietykalną."
W latach dwudziestych bardzo szybko rozwinął się przemysł japoński (ponad 1,6 mln zatrudnionych). Wiąże się z to odmienną polityką gospodarczą niż miało to miejsce w innych krajach. Rząd zainwestował ogromne pieniądze w rozbudowę przede wszystkim przemysłu ciężkiego (koleje, stalownie, przemysł zbrojeniowy), sprowadził ekspertów z Zachodu oraz wysłał własnych pracowników na odpowiednie szkolenia. Skutkiem tego był szybki rozwój tych gałęzi przemysłu, które najczęściej znacznie więcej potrzebują czasu, aby stać się odpowiednio konkurencyjne wobec innych krajów. Natomiast przemysł lekki całkowicie został oddany w ręce małych firm specjalistycznych (do wytworzenia jednego produktu przyczyniało się wiele pomniejszych firm, zatrudniających nawet mniej niż 10 osób). Pomimo bardzo nielicznych naturalnych zasobów, kraj staje się znaczącym partnerem światowym w handlu. Zmuszony jest sprowadzać większość minerałów (m.in. żelazo i węgiel z Chin). Importuje również produkty zbożowe z Korei i Stanów Zjednoczonych (przede wszystkim pszenicę), owoce i cukier z Tajwanu oraz bawełnę z Chin. Głównym produktem eksportowym jest surowy jedwab, zwłaszcza iż jej najważniejszym odbiorcą staje się USA.
Pomimo rozwoju przemysłu rolnictwo japońskie w większości regionów opiera się na rencie dzierżawczej (ponad 50% wszystkich pół), hoduje się głównie ryż W latach dwudziestych dzięki rozszerzeniu kontaktów z innymi krajami następuje gwałtowana urbanizacja miast. Sama stolica posiada już ponad 2 mln mieszkańców. Osaka ponad 1 mln. Sprowadzani są architekci zza granicy, którzy nadają starym miastom japońskim nowy wymiar, poprzez budowę ogromnych wieżowców, nowoczesnych teatrów, kin.
Kultura
W latach dwudziestych powstają nowe, silne prądy literackie (lit. proletariacka, neosensualizm, neopsychologizm), w dużej mierze korzystające ze wzorów światowej literatury. Najsłynniejsi pisarze tego okresu to: Maiyamoto Yuriko, Kawabata Yasunari, Ito, Sei, Yijimitsu Riichi. Inne sztuki (takie jak malarstwo, rzeźba, muzyka) coraz częściej korzystają ze stylów zachodnich, tworząc nowy, niepowtarzalny styl. Lata 20. w Japonii charakteryzują się przede wszystkim wzrostem zainteresowania nową sztuką, jaką jest film. Masowo powstają studia filmowe, stowarzyszenia aktorów. Szerokie kontakty z kulturą Zachodu spowodowało także zerwanie w kinie z konwencją teatralną (wprowadzenie dialogów, rezygnacja z scenicznymi dekoracjami, zdjęcia w plenerze). Coraz częściej kino sięga po autorów europejskich, takich jak: Czechow, Ibsen. Tym samym w tym okresie można zauważyć spadek popularności teatru, który kojarzył się wyłącznie z zakurzonymi tradycjami.
Prasa
Tokyo - nichinichi
Osaka-Mainichi-shinbun
Jiji-shinpo
Asahi shinbun
Mainichi shinbun
Yomiuri shnibun
Chronologia
1920 - Japonia staje się członkiem Ligi Narodów; liczba mieszkańców kraju przekracza 55 mln; studia filmowe zaczęły zatrudniać na stałe kobiety jako aktorki; filmy: "Kobieta z wyspy" (reż. Henry Kotani)
1921 - 11 listopada odbywa się konferencja w Waszyngtonie, gdzie Japonia podpisuje kilka umów, dotyczących poszanowania praw na Pacyfiku oraz poszanowania niezależności i samodzielności Chin, redukcji sił zbrojnych; nawiązanie stosunków dyplomatycznych polsko-japońskich; zostaje zamordowany premier Hara Kei; filmy: "Dusze na drodze" (reż. Minoru Murata); wychodzi również pierwsza japońska kronika filmowa;
1922 - podczas licznych ataków terrorystycznych ginie ponad 30 osób, w tym m.in. minister sprawiedliwości; komiksy (manga) zostają podzielone na shojo (dla dziewcząt) i shonen (dla chłopców); filmy: "Opowieść o wierności" (reż. Sh. Makino)
1923 - 1 września potężne trzęsienie ziemi nawiedza Tokio (ginie ponad 140 tys. osób) oraz Yokohamę (100 tys. zabitych), prawie 2/3 miast zostaje zniszczone, głównie przez szalejący ogień; przez kraj przechodzi fala strajków robotniczych; filmy: "Port we mgle" (reż. Kenji Mizoguchi)
1924 - wprowadzenie systemu metrycznego; niewielkie miasto przybrzeżne Misato zostaje całkowicei zalane przez potężne tsunami, żaden z mieszkańców nie ocalał; wyprodukowano rekordową liczbę filmów (ponad 900); filmy: "Żona Seisaku" (reż. M. Murata)
1925 - 2 marca wchodzi ustawa gwarantująca prawo wyborcze dla mężczyzn, którzy ukończyli 25 lat (tym samym liczba wyborców zmienia się z 3 do 14 mln ludzi); 7 marca uchwalone zostaje "prawo o zachowaniu bezpieczeństwa"; podpisanie traktatu pekińskiego, w którym Japonia oddaje Rosji Sachalin; filmy: "Uliczny kuglarz" (reż. M. Murata)
1926 - 25 grudnia umiera cesarz Yoshihito (od 1912 do 1926 okres nazywany był Taisho ), kolejnym 124. cesarzem jest Hirohito, tym samym rozpoczyna się nowa era, zwana erą Showa ("oświecony pokój"); cenzura dociera do każdej dziedziny sztuki; filmy: "Wiosna na Wyspach Południowych" (reż. H. Gosho)
1927 - krach na giełdzie; 14 września fala morska zalewa południową część wyspy Kiusiu, a następnie północną część kraju w kierunku Tokio, ginie 3 tys. ludzi, a ponad 30 wiosek znika pod wodą; powstaje pierwsze studio do nagrywania dźwięków do filmów; filmy: "Dziennik wędrówek Chujiego" (reż. D.Ito)
1928 - Japonia podpisuje pakt Brianda-Kelloyga, który mówi o wyrzeknięciu się jakichkolwiek wojen; I wybory powszechne; Japonia na Olimpiadzie w Amsterdamie zdobywa 4 medale (2 złote i po jednym srebrnym i brązowym); manga "Tonda Haneko" (autor: Rakuten Kitazawa) odnosi narodowy sukces; filmy: "Rozstaje dróg" (reż. T. Kinugasa)
1929 - kryzys ekonomiczny dotyka wszystkie dziedziny życia (bankructwa małych firm, zamykanie kin, teatrów i itp.); masowe aresztowania działaczy lewicowych; japońskie wojska opuszczają Tsing-Tao, tym samym prowincja Szantung wraca do Chin; filmy: "Dlaczego to zrobiła?" (reż. J.Suzuki)
1930 - następuje dalsza redukcja sił zbrojnych; filmy: "Życie urzędnika" (reż. Y. Ozu)
Wzory kultury
Ostatni punkt tego artykułu skupi się na próbie zrozumienia japońskiego sposobu myślenia oraz zachowania. Będzie więc o kodeksie postępowania i zasadach moralnych. Cała bowiem historia jest niczym bez jakiegokolwiek szkicu, ukazującego społeczeństwo na płaszczyźnie zachowań, etyki. Specyfikę tak odmiennego kraju, jakim jest Japonia, można oddać poprzez różnice między kulturą Zachodu a Wschodu.
Japonia jest krajem, które całkowicie nie przystaje do norm przyjętych przez cywilizację Zachodu. Zaprzestanie polityki izolacjonizmu w XIX wieku przyczyniło się do szybkiego rozprzestrzenienia się kultury zachodniej. Zderzenie się owej kultury z Japonią (zwłaszcza poprzez USA) spowodowało liczne zmiany zachowań japońskiego społeczeństwa. Główną przyczyną była chęć uzyskania akceptacji ze strony państwa europejskich i Stanów Zjednoczonych, co przyczyniłoby się do wzrostu pozycji Japonii w polityce światowej. Często jednak zmiany te miały wyłącznie charakter powierzchowny. Warto zauważyć na wstępie, że społeczeństwo japońskie charakteryzuje się zarówno silnym przywiązaniem do tradycji, jak i możliwością szybkiej akceptacji zmian.
Hierarchia
Japonia jest krajem o doskonale zhierarchizowanym społeczeństwie. Obca jest tam zasada równości (tak dobrze znana USA). Każdy Japończyk zajmuje "odpowiednie miejsce" w całej społeczności. Zachowania płynące z podporządkowania się hierarchii są bardzo naturalne, wszyscy bowiem działają zgodnie z tradycja, ucząc się jej już od dzieciństwa (co ciekawe ten okres rozwoju człowieka w Japonii charakteryzuje się dużą swobodą i pobłażliwością ze strony rodziców oraz innych dorosłych osób). Każdy gest, słowo, kontakt obrazuje hierarchię japońską. Istnieje także tzw. język szacunku, który dokładnie określa specyfikę kontaktów międzyludzkich. W zależności od różnic klasowych, wieku, płci istnieją odmienne zasady zachowania: młody człowiek oddaje cześć starszemu, żona mężowi, młodszy brat starszemu bratu, wszyscy zaś ukazują szacunek Cesarzowi. Kobieta zajmuje niższą pozycję w hierarchii społeczeństwa (chociaż nie można mówić o bardzo złej pozycji): już od najmniejszych lat usługuje mężczyznom (najpierw ojcu i braciom, potem mężowi), jest od nich zależna, a nawet podczas spaceru kobieta ma obowiązek iść tuż za swoim mężem. W latach dwudziestych kobiety powoli zaczęły ubierać się w stroje zachodnie, wtedy mogły iść na równi z mężczyzną, jednak zmiana stroju na kimono automatycznie powodowała odsunięcie się za męża. Kobiety o wiele rzadziej oddawane były do szkół średnich, kiedy jednak to następowało uczyły się tam całkowicie odmiennych przedmiotów niż męscy rówieśnicy. Potrzebę uczenia się jęków obcych tłumaczona była tym, że kobieta musi umieć odpowiednio ułożyć książki obcojęzyczne męża na półce podczas sprzątania. Pomimo iż kobiety złamują niższy szczebel w społeczeństwie, to w życiu rodzinnym zachowują o większą swobodą niż to ma miejsce np. w Indiach czy Chinach. Japonki samodzielnie prowadzą dom, zarządzają budżetem, mogą osobiście robić wszelkie zakupy, odpowiadają także za wykształcenie dzieci oraz mają nadzór nad służbą.
Mężczyźni (ojciec lub najstarszy brat) mają zobowiązania wobec całej rodziny. Odpowiadają za jej utrzymanie, decydują o przyszłych małżeństwach. Cały czas mają świadomość, że każde ich działanie nie może splamić honoru rodziny, dlatego też to oni najczęściej targają na swoje życie. Odpowiedzialność za rodzinę zmusza do ciągłej samokontroli i życia wg przyjętych reguł. Brak akceptacji grupy (np. sąsiadów), nawet jeśli wynikał ona z skandalicznego zachowania żony, powoduje zrzucenie całej winy (hańby) na mężczyznę, odpowiedzialnego za żonę. Najczęściej także właśnie mężczyźni wchodzą w konflikt pomiędzy zobowiązaniami.
On - gimu i giri
Analizując narodową religię Japonii, jaką jest szintoizm (każdy Japończyk posiada w domu ołtarzyk zawierający podobiznę przodków, którym oddaje się część, zapala kadzidełka czy pozostawia ofiary w postaci jedzenia) można skojarzyć ją jako swoisty kult najbliższych zmarłych. Jednakże jest to tylko pozorny charakter szintoizmu. Religia ta bowiem stanowi "rytualne uznanie długu, jaki człowiek ponosi wobec wszystkiego co się wydarzyło wcześniej." Japończyk ma zawsze dług wobec przeszłości (imienia), jak i wobec współczesnych mu ludzi. Ideę tego długu oddaje słowo on, które nie znajduje odpowiednika w języku polskim (praktycznie nie ma odpowiednika w innych językach). Oznacza dług, rozumiany poprzez takie słowa jak: obowiązku, lojalności, miłość, wdzięczność; oznacza specyficzny ciężar, brzemię, jakie każdy Japończyk dźwiga. On często wiąże się z przykrością noszenia tego ciężaru. Wszelkie przysługi oddane zwykłym ludziom (stojącym na tym samym szczeblu hierarchii), sąsiadom czy obcokrajowcom związane są z dużą irytacją, np. poczęstowanie papierosem może przyczynić się także do on wobec osoby częstującej, dlatego też najczęściej występuje odmowne podziękowanie w formie kino doku - co oznacza trucizna ducha. Każdy Japończyk przez całe życie ma on wobec innej osoby, firmy, władzy. Długi te są cały czas spłacane, jak i tworzą się nowe zależności.
Istnieje dwa rodzaje on: giri i gimu. Gimu jest długiem niemożliwym do całkowitego spłacenia i nie ulega przedawnieniu. W tą formę on wchodzi chu (obowiązki względem cesarza, Japonii), ko (obowiązki wobec rodziny i przodków)i nimmu (obowiązki zawodowe).
Giri natomiast związane jest z obowiązkami względem świata (jest to konieczność spłacenia on nałożonego przez ludzi) i względem własnego imienia (obowiązek dbania o "dobre imię i nieskazitelną opinię"). Mylnie kojarzy się giri z kodeksem bushido. Giri obejmuje wszystkie osoby, niezależnie od zajmowane pozycji w społeczeństwie. Wydawać by się mogło, że najciężej mają chłopi, którzy posiadają dużo licznych on wobec swoich przełożonych i Cesarza. Jednak on jest tym cięższe, im wyższą pozycję zajmuje się w hierarchii, bowiem tam opinia otoczenia jest najważniejsza. "Dla Japończyka jednak wystarczającą nagrodą jest szacunek otoczenia, człowiek, który nie wie co to giri, jest nędznym łotrem. Ludzie szydzą z niego i wykluczają spośród siebie." Jest to największa kara dla Japończyka.
Samobójstwo (seppuku; harakiri)
Wydawać by się mogło, iż Japonia ma największy procent osób popełniających samobójstwo. Jednak jeszcze przed II wojna światową największą liczbą mogła "poszczycić się" nie Japonia, lecz Dania. Zachodnie myślenie przyjmuję samobójstwo jako najbardziej drastyczną formę autodestrukcji, autoagresji. W wielu kulturach jest potępiania (m.in. zakaz pochówku samobójców w chrześcijaństwie). Natomiast w społeczeństwie japońskim samobójstwa popełniane w odpowiednim czasie i według obowiązujących reguł jest czynem godnym i celowym. Przynosi dobrą sławę, zmazuje wszelkie plamy na honorze i rodzinie. Czasami może stać się honorowym wypełnieniem giri wobec własnego imienia. Na początku XX wieku coraz częściej seppuku popełniają osoby coraz młodsze (dopiero pod koniec XIX wieku ta forma samobójstwa przestała być zarezerwowana dla klasy wyższe, tj. wojowników), które nie potrafiły poradzić sobie z wszelkimi on, przyczyną więc mogły być źle zdane egzaminy, brak zatrudnienia.
Seks
W porównaniu z kultura Zachodu Japonia wydaje się być pozbawiona zakazów związanych ze sferą seksualną. Nie podlega ona bowiem żadnym osądom moralnym. Japończycy uznają seks za rzecz dobrą, chociaż nie nadają jej żadnego wyższego znaczenia. Jest to jedna z "namiętności ludzkich". Istnieją jednak pewne tabu charakterystyczne dla wszystkich kultur, jak chociażby tabu kazirodztwa. Nie ma jednak równości pomiędzy małżeństwem a miłością. Małżeństwo bowiem jest wielkim obowiązkiem wobec rodziny, zawieranie związków wiąże się przede wszystkim z koniecznością płodzenia dzieci oraz zapewnienia trwałości rodzinie. Natomiast miłość jest tylko formą wytchnienia.
Praktycznie każdy mężczyzna (jeżeli go stać) posiada oficjalną kochankę. Osoby zamożniejsze mogą pozwolić sobie na utrzymywanie gejszy, co wiązało się z bardzo wysokimi kosztami. Mniej bogaci najczęściej korzystają z usług prostytutek, które nie są potępiane w społeczeństwie japońskim (jak to ma miejsce np. w Europie). Żony muszą pogodzić się z taką sytuacją, nawet jeśli osobiście czują się urażone. Bywa nawet tak, że to właśnie żona pomogą mężowi w przygotowywania przed "schadzką", płaci także wynikające z tego rachunki (jak już wspomniałam żona jest odpowiedzialna za budżet domowy). W latach 20. pojawiły się coraz liczniejsze dzielnice rozrywek, gdzie każdy Japończyk (oraz coraz częściej obcokrajowiec) mógł zaspokoić swoje namiętności. Związki homoseksualne od najdawniejszych czasów były akceptowane przez społeczeństwo. W epoce Meiji zostały one jednak zdelegalizowane oraz oficjalnie karano wszelkich homoseksualistów - miało to na celu zwiększenie akcentacji Zachodu. Pomimo prawa zakazującego tego typu związki Japończycy nigdy nie przestali uważać je za namiętności ludzkie, które nie podlegają osądom moralnym.
Ważniejsza bibliografia
R. Benedict "Chryzantema i miecz. Wzory kultury japońskiej"
J. W. Hall "Japonia"
St. Janicki "Film japoński: fakty, dzieła, twórcy"
A. Star "Japonia - kuchnia, bogowie, tajfuny"
J. Tubielewicz "Historia Japonii"
Podziękowania dla Wolvi'ego za udostępnienie mapy
