Część trzecia: I Okres Przejściowy i Średnie Państwo
Lata 2181-2040 p.n.e. nazywamy w historii Egiptu I Okresem Przejściowym. Nomarchowie w tym okresie zaczęli tytułować się książętami, a podlegające im okręgi nazywali księstwami. Okres ten rozpoczął się panowaniem VII i VIII dynastii, które rezydowały w Memfis. Prawdopodobnie ich władza nie rozpościerała się poza granice tego powiatu. Delta w tym czasie znalazła się w ręku plemion azjatyckich. W Górnym Egipcie natomiast usamodzielniły się niektóre nomy, np. Abydos, Elefantyna, Koptos.
Klęski głodu były w tych latach na porządku dziennym. Jednym z podstawowych zadań książąt było regularne zaopatrzenie mieszkańców w zboże. Z reguły sprowadzano je na statkach. Każdy książę był udzielnym panem swego nomu, posiadał własną armię i nawet najbliższych sąsiadów oceniał jako wrogów. Władza książąt opierała się na armii i na umiejętnościach administracyjnych.
Naturalnie okres ten jest momentem, gdy największe wpływy w Egipcie zdobywają Wyznawcy Seta i ich stronnicy. Rozbicie kraju doskonale ułatwiało im wywieranie wpływu na poszczególne części. Brak władzy centralnej sprzyjał korupcji i zepsuciu, które szerzyło się także bez udziału sług Apopisa. Liga Ozyriańska i jej sojusznicy nie mogli skutecznie działać w takich warunkach, bowiem, gdy tylko udawało im się zdobyć jakiś wpływ na któregoś z książąt, Setytom bardzo łatwo było obrócić przeciwko niemu jego sąsiadów. Jednak było tak do czasu. Zapewne gdzieś w czasie panowania VI dynastii lub już na początku I Okresu Przejściowego odszedł od Horusa Odrodzony imieniem Ishmael. Klęski Shemsu-Heru przekonały go o bezcelowości walki, zarzucił Horusowi prywatę i zaślepienie. Za to został wygnany. W tym czasie, gdy Horus ponosi klęski, wielu zwątpiło. Zostali wygnani lub sami odeszli. Od pierwszego z nich nazwano ich Ishamelitami.
Często poszczególni władcy podbijali sąsiednie terytoria. Jeden z nich, imieniem Meribre (przez Greków nazywany Achtoesem I), książę Herakleopolis (dzisiaj Ehnas), przyjął ok. 2160 r. p.n.e. tytuł króla Górnego i Dolnego Egiptu. Rozpoczął on panowanie IX dynastii. Ze względu na centralne położenie Herakleopolis, jego władcy nie musieli się obawiać libijskich i azjatyckich plemion z obszaru Delty, ani także wojowniczych władców Teb i Elefantyny z południa. Królowie IX dynastii rozciągnęli swoją władzę od Sjene (dziś Asuan) aż do Memfis, mimo to panowała tu atmosfera politycznej niepewności. Nadal bowiem część książąt środkowego Egiptu, jak np. w Asjut i Hermopolis (dziś Aszmunejn) zachowało niezależność, usamodzielniły się także Teby, a próby opanowania Delty nie przynosiły skutków.
Tendencje zjednoczeniowe wspierane przez stronnictwo Shemsu-Heru przybrały na sile. Achtoes I został zapewne przez nich wsparty, gdy tylko okazało się, że jego władza daje szansę odbudowy państwa. Jednak wysiłki te napotykały na zbyt silny opór. Wspierani przez Wyznawców Seta książęta wciąż zachowywali niezależność. A tereny Delty, opanowane przez Azjatów i Libijczyków, były całkowicie poza wpływami Horusa. Można sądzić, że stronnicy Seta ułatwili tym plemionom opanowanie części Dolnego Egiptu, gdyż w przyszłości zdarzały się bardziej spektakularne przypadki, kiedy za pośrednictwem Seta i jego sług przybywali do Egiptu najeźdzcy. Kolejni władcy Herakleopolis, należący do X dynastii, podjęli rywalizację z Tebami, która trwała przez schyłkowy etap I Okresy Przejściowego w latach ok. (2130-2040).
Pod koniec panowania VI dynastii sytuacja w Górnym Egipcie nie odbiegała od warunków panujących w Środkowym Egipcie. Najpoważniejszym ośrodkiem było wtedy Koptos, którego władcy opanowali teren do Elefantyny po Hu. Jednak wewnątrz tego państewka wielokrotnie dochodziło do walk wewnętrznych. W ciągu pierwszych dziesięcioleci I Okresu Przejściowego wzrosło znaczenie Teb. W wyniku tego Teby zjednoczyły całe Południe, od Elefantyny aż po Abydos. Ok. 2133 roku skonsolidowały swoje terytoria i rozpoczęły rozwój własnego królestwa. Tebański książę, Intef II, konkurował z Achtoesem I. Książę ten był ojcem Mentuhotepa I, założyciela XI dynastii. Powstanie dwóch ośrodków państwowotwórczych: Herakleopolis i później Teb świadczy o rozłamie w stronnictwie Horusa. Na czele stronnictwa popierającego IX i X dynastię stanęli konserwatywni Odrodzeni, wspierani przez większą część Kultu Izydy. Ich celem było doprowadzenie do odrestaurowania świetności kultów ozyriańskich i powrót potęgi Starego Państwa. Sprzyjało temu nastawienie prostych mas ludu, który wciąż czcił Ozyrysa i Horusa.
Drugie stronnictwo, stronnictwo reform, dążyło do stworzenia nowego, nowoczesnego państwa, opartego o nowe założenia kultowe i administracyjne. Składało się ono z młodszych Shemsu-Heru i mniej ortodoksyjnych członków Ligi Ozyriańskiej, w tym kapłanów Kultu Izydy popierających reformy. Oni zdołali wywrzeć wpływ na Teby i tamtejszą XI dynastię. Horus zajął pozycję neutralną, czekając, które stronnictwo będzie miało lepsze efekty. Stronnicy Seta zacierali tymczasem ręce, rozdzielenie wysiłków ich przeciwników oznaczało łatwiejsze ich zwalczanie.
Król Środkowego Egiptu, Achtoes III (ok. 2115-2070) opanował wreszcie Deltę, jednak zwycięstwo to było kruche. Próbował wzmocnić je zakładając kolonie wojskowe o charakterze miejskim. Obowiązkiem mieszkańców takich kolonii była stała gotowość bojowa. Jednak za czasów tego króla i jego następcy Merikare (ok. 2070-2040) naczelnicy powiatów żądali od niego coraz większych ustępstw, w zamian za lojalność w walce z Tebami. Tym samym uzyskiwali coraz większą niezależność.
Władza królów tebańskich okazała się znacznie stabilniejsza, a przedstawiciele tej dynastii długowieczni. Wprowadzili oni kult boga Amona, który umocnił jej władanie i uzyskał sporą popularność. Amonowi nadano cechy przynależne innym ważnym bogom: Minowi z Koptos, heliopolitańskiemu Re oraz Ptahowi z Memfis. Dzięki temu Amon stał się "panem bogów". Kult tego boga zaczął integrować poszczególne części rozbitego kraju. Jednocześnie duże znaczenie miał kult Ozyrysa i misteria tegoż boga, które odbywały się w Abydos. Była to religia ludu w odróżnieniu od kultu Amona, popularnego w kręgach arystokratycznych.
Słudzy Apopisa doprowadzili do znacznego osłabienia władców z Herakleopolis. Mimo wysiłków konserwatystów spośród Shemsu-Heru, okazało się, że ich metody są przestarzałe, a jednoczesna walka z Tebami tylko ich osłabia. Tymczasem stronnictwo reformatorskie wprowadziło nowy, synkretyczny kult, który miał według ich celów przejąć wiernych z innych obrządków. Bóg Amon, który jednoczył najbardziej pozytywne cechy innych bóstw, był tak naprawdę zreformowaną wersją kultu boga Re, wprowadzoną przez postępowych kapłanów z Kultu Izydry i Ligi Ozyriańskiej. Jednak napotkali oni poważną opozycję w postaci ortodoksyjnych ozyriańczyków, którzy wciąż cieszyli się poparciem ludu. Mimo to stronnictwo tebańskie odnosiło większe sukcesy i było bardziej odporne na ataki Setytów. Dzięki kultowi Amona arystokracja włączała się do koncepcji odbudowy państwa przez Tebańczyków, a przecież to właśnie arystokracja, jako najbardziej zepsuta i skorumpowana warstwa, była oparciem wpływów Wyznawców Seta. Jednak za późno Setyci spostrzegli się, że sytuacja wymyka się im z rąk. Ich klęskę przypieczętowała ostatecznie decyzja Horusa, który opowiedział się za stronnictwem reformatorskim. Ostatecznie Egipt zjednoczył Mentuhotep II (ok. 2065-2015), który pokonał księcia z Asjut i Merikare z Heraklopolis. Stał się on jedynym władcą, nie zagrożonym przez nikogo. Zapoczątkował on nowy okres w historii Egiptu określany mianem Średniego Państwa (ok. 2040-1786 r.). Źródłem sukcesu dynastii tebańskiej była silna armia. Była ona złożona głównie z Nubijczyków i Libijczyków. Odpowiednio wynagrodzeni żołnierze byli posłuszni i lojalni. Władcy tebańscy nie łamali potęgi pokonanych książąt, lecz zapewniali sobie ich lojalność, a ich armię podporządkowywali swoim rozkazom. Dzięki temu w miarę procesu jednoczenia ich armia rosła. Autorytet króla umacniały dodatkowo zwycięskie wyprawy do Nubii. Było to szczególnie przydatne w rozgrywkach politycznych Mentuhotepa II z miejscowymi książętami. Tebańscy władcy rozpoczęli walkę z wpływami udzielnych książąt. Zostali oni bowiem podporządkowani militarnie, ale ich potęga ekonomiczna została nienaruszona. Stąd już od czasów Mentuhotepa II dążono do obsadzania kluczowych stanowisk w podbitych księstwach przedstawicielami arystokracji tebańskiej. Jednak w niektórych powiatach komendanci wojskowi przejęli styl życia i zwyczaje książąt. Stąd władcy XI dynastii pozbawili najbutniejszych spośród nich stanowisk, a ich nomy włączono do sąsiednich.
Teby stały się także pierwszorzędnym ośrodkiem kultowym. Przykładem tego może być świątynia grobowa Mentuhotepa II w dolinie Deir el-Bahari na zachód od miasta. Jest ona wyjątkowym przykładem połączenia w jednej budowli piramidy, grobowca i świątyni służącej kultowi pośmiertnemu.
Rządy XI dynastii są wynikiem sporego sukcesu stronnictwa ozyriańskiego. Choć tylko pozornie zjednoczone, skupiło się pod kierownictwem Horusa na wzmocnieniu władców tebańskich. Najlepsi z wojowników Shemsu-Heru zadbali o to by ich armia była doskonale wyszkolona. Powoli też wymieniano starą kadrę urzędniczą i książąt nomów. Jednakże tu wpływy Setytów były zbyt silne, by udało się to całkowicie. Gdy odchodzili książęta, sługi Seta korumpowały komendantów wojskowych. Wspierani przez ozyriańczyków władcy z Teb wydali walkę korupcji i udało im się osiągnąć pewne sukcesy. Jednak pewne spory wewnątrz Ligi Ozyriańskiej wciąż rozbijały jej spoistość. Stąd Setytom udało się wzbudzić trochę zamieszania.
Uprzywilejowanie Teb i faworyzowanie arystokracji tebańskiej doprowadziło do powstania nastrojów opozycyjnych. Spotęgowały je lata nieurodzaju i klęski głodowe. Doprowadziło to w pierwszych latach II tysiąclecia do upadku XI dynastii. Przewrotu dokonał Amenemhat I (1991-1962 p.n.e.), który za ostatnich władców pełnił funkcję wezyra.
Nowy król przeniósł swą rezydencję na północ, gdzie założył nowe miasto, Icz-Tawi (Itjawa), w pobliżu Memfis. władcy XII dynastii dążyli do odrodzenia tradycji Starego Państwa. Nawiązywali do niej między innymi przez budowanie grobowych piramid.
Wspierano dowódców wojskowych przeciwko starym rodom arystokratycznym. Amenemhat I zniósł dziedziczność urzędów, uzależniając nominacje od osobistych przymiotów kandydata. Nowi urzędnicy zawdzięczali swoje majątki wyłącznie życzliwości króla. Ten sam król zbudwoał także linię obronną wzdłuż wschodniej granicy Delty, która zabezpieczała ją przed najazdami plemion koczowniczych.
Amenemhat I zginął w wyniku spisku dworskiego. Jednakże jego syn, Sesostris, który od pewnego czasu współrządził państwem, natychmiast opanował sytuację, a buntowników wkrótce schwytano i skazano na śmierć. Zwyczaj mianowania współregenta kontynuowali kolejni władcy, dzięki czemu nie istniały żadne spory o tron, a władza królewska otrzymała trwałe podstawy.
Jednym z najważniejszych posunięć następnych władców była reforma administracyjna przeprowadzona przez Sesostrisa II (1897-1878 p.n.e.). Wprowadził on metodę zarządzania państwem przez wysłanników królewskich, którzy rezydowali w miastach. Dzięki temu podział na Górny i Dolny Egipt, jak i samodzielność powiatów, stały się fikcją. Kultem państwowym stał się kult boga Amona-Re, którego utożsamiono z bogiem słońca. Teby, jako jego siedziba, stały się głównym ośrodkiem religijnym kraju.
Na szczeblach administracji lokalnej wprowadzono kolegialność urzędów. W mieście było trzech najważniejszych urzędników: "burmistrz", "mówca" i "pisarz". Oprócz tego działało "kolegium okręgu wiejskiego", które zarządzało przyległymi terenami rolniczymi. Wszystkie kolegia były kontrolowane przez wezyra. Ten podział władzy doprowadził do ostatecznego załamania się potęgi rodów arystokratycznych.
Obowiązki urzędników zostały wyraźnie sprecyzowane, a ostatni władcy XII dynastii, jak Sesostris III (1897-1878 p.n.e.) czy Amenemhat III, wyrazili je w specjalnych przepisach prawnych. Wprowadzono także odrębne rodzaje własności dóbr królewskich. Wyróżniano prywatne majątki króla i jego rodziny, a także majątki korony. Odtąd wydatki ku czci zmarłych członków rodziny królewskiej były pokrywane jedynie z pierwszego typu majątków. Królowie XII dynastii podejmowali kilka istotnych wypraw w celu zdobycia surowców. Między innymi podejmowano wysiłki w celu zdobycia Nubii. Pierwszą taką wyprawę podjął już Amenemhat I. Niedługo potem do Nubii wyprawił się Sesostris I (w 1954 r. p.n.e.) i zdobył ten kraj aż do II katarakty. Zapewnił sobie dzięki temu stały dopływ nubijskiego złota. Jednocześnie zaczęto na tym obszarze budować twierdze i kolonizować go. Sesostris III rozszerzył granice nieco dalej na południe. Wybudował kolejne twierdze, które wzmocniły jego władanie. W roku 1863 p.n.e. zawarł on pokój z krajem Kusz, który władał południową Nubią. Królowie tej dynastii docierali także w swych wyprawach do Palestyny. Chodziło o zabezpieczenie szlaku handlowego, który wiódł z Egiptu do Syrii, przed ludami pasterskimi. Wojska Sesostrisa III dotarły na tych terenach aż do Sichem.
Jego następca, Amenemhat III, kontynuował prace melioracyjne w Fajum, które zapoczątkował Sesostris II. Dzięki temu nawodnił wcześniej pustynne tereny. Pałac Hawara, zbudowany przez niego w Fajum, jeszcze długo zadziwiał ogromem.
Czas panowania XII dynastii przyszłe pokolenia postrzegały potem, jako okres największego rozkwitu. Polityka władców, nastawiona na konsolidację kraju, sprzyjała bowiem rozwojowi Egiptu. Wzorem władcy stał się Sesostris III, w którym legenda połączyła wszystkie zalety władców o tym imieniu. Jednocześnie język średnio-egipski stał się klasycznym językiem tekstów religijnych i napisów królewskich. Kryzys trwający pod koniec panowania XI dynastii mógł zakończyć się klęską zamierzeń ozyriańczyków. Jednakże niektórzy spośród reformatorów podnieśli projekt, by wyprzedzić Setytów. Oni to stali za przewrotem Amenemhata I. To nieszablonowe posunięcie okazało się skuteczne. Wyznawcy Seta zostali zaskoczeni, gdyż pokonano ich własną bronią.
Największym sukcesem Horusa i jego sojuszników było przeprowadzenie reorganizacji administracji państwowej, zakończone za Sesostrisa II. Przeniesienie stolicy było celowym posunięciem, gdyż odcięło nowych władców państwa od źródeł korupcji, jakie zdążyły się zalęgnąć w Tebach. Pozbawienie arystokracji władzy i wprowadzenie nowych królewskich urzędników pozbawiło Setytów starych, skorumpowanych stronników. Wyznawcy Seta nie zdołali się podnieść po poprzednich ciosach, a dostawali następne. Próbą ratowania sytuacji z ich strony był między innym spisek wymierzony w Amenemhata I, jednakże okazał się chybiony. Kolejny atak Liga Ozyriańska wymierzyła w Teby i sferę religijną. Kontrolując kult Ozyrysa zapewniła sobie rząd dusz prostego ludu. Kult Amona zapewnij jej wpływy wśród części arystokracji. Ostatecznie stronnictwo konserwatywne i reformatorskie pogodziły się, co doprowadziło do połączenia bogów Amona i Re. Nowy, prężny kult Amona-Re okazał się nadzwyczaj trwały, a dzięki energicznym działaniom Teby zostały oczyszczone ze źródeł korupcji.
Dzięki sukcesom w polityce wewnętrznej Liga Ozyriańska mogła poprzeć dążenia zewnętrzne. Polityka podbojów okazała się bardzo korzystna i wzmocniła międzynarodowy prestiż państwa. Jednak to zapewne spowodowało osłabienie uwagi, którą wykorzystali Setyci. Gdy uzyskali tylko dogodną sytuację, natychmiast doprowadzili do kolejnego upadku.
W momencie wygaśnięcia XII dynastii w 1786 r. p.n.e. kończy się okres Średniego Państwa i zaczyna się tzw. II Okres Przejściowy, gdy dochodzi do kolejnego rozprężenia egipskiej monarchii i utraty prestiżu zewnętrznego.
Dla Narratorów i Graczy
Czasy I Okresu Przejściowego to okres jednego z największych rozwojów Setytów. Struktura i hierarchia klanu, jaką znamy ją dzisiaj, ukształtowała się w dużej części właśnie w tym czasie. Był to jeden z momentów w historii Egiptu, gdy korupcja i zepsucie osiągnęły największe rozmiary. Wtedy po raz pierwszy ukształtowały się poboczne Ścieżki Oświecenia praktykowane przez Wyznawców Seta. Do tej pory tylko nieliczni podążali inną drogą, jak Ścieżką Typhona. Dlatego, że w warunkach konspiracji właśnie Typhonici byli najbardziej potrzebni, ze względu na ich umiejętności w korumpowaniu i zwodzeniu śmiertelnych. Gdy Setyci wręcz oficjalnie zapanowali nad poważnymi obszarami Egiptu, zaczęli wykształcać odmienne umiejętności.
Na dworach książąt wykształcili się podążający Ścieżką Ekstazy (The Path of Ecstasy). Preferują oni pogrążanie się w luksusie, a nie w degradacji. Mają nieco podobne metody do Typhonitów, jednak odrzucają okrucieństwo stosowane przez tamtych. Utrzymują oni Bestię w ryzach przez przesycanie jej apetytu. Natomiast do obrony i do walki Setyci wykształcili sobie kastę podążającą Ścieżką Wojownika (The Path of the Warrior). Kształcą oni ciało w walce, stając się prawdziwymi drapieżnikami, niezwykle groźnymi i niebezpiecznymi. To oni dali opór doskonałym wojownikom, których zwerbowali Shemsu-Heru w czasach IV dynastii. Także w tych czasach mroczna nauka Wyznawców Seta zdołała udoskonalić magię, którą dysponowali. Dzięki tym tajemniczym badaniom wykształcono taumaturgiczną ścieżkę Rozkładu (Path of Corruption). Dzięki opanowaniu tej sztuki ich władza nad książętami i arystokratami stała się absolutna. Tajemnica tej ścieżki została wykradziona Setytom w późnym Średniowieczu przez Tremerów, którzy przypisali sobie jej wynalezienie.
Natomiast Średnie Państwo to okres wzmocnienia Ligi Ozyriańskiej. Mumie, które zostały stworzone w tym czasie, pamiętają okres świetności XII dynastii. Urodziły się w czasach popularności kultu Amona-Re. Stąd bardzo możliwe, że do dzisiaj praktykują tą formę religii. Amona-Re identyfikują z samym Re, więc nie gracze nie powinni się zdziwić, gdy spotkają osobę tak właśnie nazywającą naczelne bóstwo Mumii. Odrodzeni ci będą pamiętali wspaniałe czasy XII dynastii, gdy władza króla była silna, urzędnicy byli mu posłuszni, a Liga Ozyriańska stała za ich rządami. Stąd pragnieniem ich będzie przywrócenie takich czasów. W ich charakterze będzie także leżała skłonność do autorytaryzmu i wymaganie od innych posłuszeństwa. Jednak nie będą się one zanadto różniły od późniejszych Mumii. Moce i możliwości mają te same. Czasy legend i tajemnic bowiem już minęły.
Zapewne też spośród wielu z Odrodzonych, którzy powstali w czasie I Okresu Przejściowego i Średniego Państwa opuściło Horusa, dołączając do Ishmaelitów. Najstarsze Mumie wiedzą, czym naprawdę jest zło, jakie rozsiewa Set. Nieco młodsze są przesiąknięte duchem religijnego fanatyzmu, służą Re i walczą z Apopisem. Młodsze niestety nie mają już tej wiary, albo brak im tej wiedzy. Wielu starszych Odrodzonych odeszło od Horusa w czasie I Okresu Przejściowego. Młodsi odeszli za nimi, z reguły po kilku wiekach przekonując się, że uczestniczą w wojnie, która już nie jest ich wojną. Więc jeśli chcecie stworzyć postać Ishmaelity, można osadzić jej odejście z Shemsu-Heru w tym właśnie czasie.
